કૈલાસ માનસરોવરનો અર્થ: પવિત્ર પર્વત અને સરોવર

1. નામોનો અર્થ

કૈલાસ નામ સંસ્કૃત શબ્દ કૈલાસ (Kailasa) પરથી આવ્યું છે. વિદ્વાનો ઘણી વાર તેને સ્ફટિક માટેના શબ્દ કેલાસ સાથે જોડે છે, જે બરફ નીચે ચમકતા આછા રંગના ખડકના શિખરને બરાબર બંધબેસે છે. તિબેટી ભાષામાં આ પર્વત કાંગ રિનપોછે કે ગાંગ રિનપોછે કહેવાય છે. કાંગ એટલે બરફનું શિખર, અને રિનપોછે એક આદરસૂચક શબ્દ છે જેનો અર્થ અમૂલ્ય થાય છે, તેથી આ નામનો અર્થ ઘણી વાર “બરફનું અમૂલ્ય રત્ન” આપવામાં આવે છે.

માનસરોવર બે સંસ્કૃત શબ્દોને જોડે છે: માનસ, એટલે મન, અને સરોવર. એ મનનું સરોવર છે. તિબેટીમાં તે મફામ યુમત્સો કહેવાય છે, જેનો અનુવાદ ઘણી વાર અજેય કે અપરાજિત સરોવર થાય છે.

યાત્રાનો અર્થ છે પવિત્ર પ્રવાસ. તેથી કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા એટલે તિબેટના ઊંચા ઉચ્ચપ્રદેશ પર બાજુબાજુમાં આવેલા પર્વત અને સરોવરની તીર્થયાત્રા. અંગ્રેજીમાં લખાતું Mansarovar એ Manasarovarની પ્રચલિત હિન્દી જોડણી છે, અને બંને સાચી છે.

2. હિંદુ ધર્મમાં કૈલાસ: શિવનું ધામ

હિંદુઓ માટે કૈલાસ શિવનું નિવાસસ્થાન છે, જ્યાં તેઓ પાર્વતી સાથે ગહન ધ્યાનમાં બિરાજે છે, અને તેમના પુત્રો ગણેશ અને કાર્તિકેય તથા નંદી પાસે જ હોય છે. ઘણા ગ્રંથો તેને મેરુ પર્વત સાથે પણ જોડે છે, જે બ્રહ્માંડની ધરી છે અને જેની આસપાસ લોકો ફરે છે.

એક લોકપ્રિય કથા કહે છે કે રાક્ષસરાજ રાવણે કૈલાસને ઊંચકીને લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો. શિવે પગના એક અંગૂઠાથી પર્વતને દબાવીને રાવણને તેની નીચે દબાવી દીધો, અને રાવણે શિવની સ્તુતિનાં સ્તોત્ર ગાયાં ત્યારે જ તેને ક્ષમા મળી. આ દૃશ્ય ઇલોરા અને બીજાં ઘણાં મંદિરોમાં કોતરાયેલું છે.

શૈવ ભક્ત માટે કૈલાસનું દર્શન એ સ્વયં શિવનું દર્શન છે, અને તેની આસપાસ ચાલવું એ યાત્રાળુ કરી શકે તેવી સૌથી પ્રભાવશાળી પરિક્રમા છે.

3. બૌદ્ધ ધર્મમાં કાંગ રિનપોછે

તિબેટી બૌદ્ધો કાંગ રિનપોછેને ચક્રસંવરનું ધામ માને છે, જેમને તિબેટીમાં દેમચોક કહે છે. તેઓ પ્રબુદ્ધ આનંદનું ઉગ્ર તાંત્રિક સ્વરૂપ છે, અને તેમની સાથે તેમનાં સંગિની વજ્રવારાહી છે. આ પર્વતને કુદરતી મંડલ માનવામાં આવે છે, અને કોરાના માર્ગ પરના મઠો તેનાં પવિત્ર સ્થાનો દર્શાવે છે.

સૌથી પ્રખ્યાત બૌદ્ધ કથા પર્વત પર અધિકાર માટે યોગી મિલારેપા અને બોન ગુરુ નારો બોનચુંગ વચ્ચેની સ્પર્ધાની છે. અનેક કસોટીઓ પછી બંનેએ શિખર સુધી પહોંચવાની હોડ લગાવી. નારો બોનચુંગ પરોઢિયે પોતાના ઢોલ પર બેસીને ઊડ્યા, પણ મિલારેપા સૂર્યના પહેલા કિરણ પર સવાર થઈને પહેલાં ટોચે પહોંચી ગયા. ત્યાર બાદ કૈલાસ પર બૌદ્ધ ધર્મ મુખ્ય પરંપરા બન્યો, અને નજીકનું એક શિખર બોન અનુયાયીઓને સોંપાયું.

બૌદ્ધો માટે કોરા નકારાત્મક કર્મોને શુદ્ધ કરે છે. પરંપરા કહે છે કે એક પરિક્રમા આખા જીવનના દોષ ધોઈ નાખે છે, અને 108 પરિક્રમા આ જ જન્મમાં બોધિ અપાવી શકે છે.

4. જૈન ધર્મમાં અષ્ટાપદ અને બોન ધર્મનું હૃદય

જૈનો આ પર્વતને અષ્ટાપદ તરીકે ઓળખે છે, જેનો અર્થ છે “આઠ પગથિયાં”. તેઓ માને છે કે 24 તીર્થંકરોમાં પ્રથમ, ઋષભદેવ, જેમને આદિનાથ પણ કહે છે, તેમણે અહીં નિર્વાણ, એટલે કે અંતિમ મોક્ષ, પ્રાપ્ત કર્યો હતો. જૈન ગ્રંથોમાંનું અષ્ટાપદ અને આજનો કૈલાસ એક જ સ્થળ છે કે નહીં તે વિશે કેટલાક વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે, પણ ઘણા જૈન યાત્રાળુઓ માટે આ જોડાણ ઊંડી શ્રદ્ધાનો વિષય છે.

બોન તિબેટનો જૂનો ધર્મ છે, તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મથી પણ જૂનો. તેના અનુયાયીઓ આ પર્વતને યુંગડ્રુંગ ગુત્સેગ, એટલે કે નવ માળનો સ્વસ્તિક પર્વત કહે છે, અને તેને આધ્યાત્મિક શક્તિના કેન્દ્ર તરીકે તથા જ્યાં તેમના સ્થાપક તોનપા શેનરાબ પૃથ્વી પર ઊતર્યા હોવાનું કહેવાય છે તે સ્થળ તરીકે પૂજે છે. આ પ્રદેશ એક સમયે બોનના પારણા સમા પ્રાચીન ઝાંગ ઝુંગ રાજ્યનું હૃદય હતો.

બોન યાત્રાળુઓ પર્વતની આસપાસ ઘડિયાળના કાંટાથી ઊલટી દિશામાં ચાલે છે, હિંદુઓ, બૌદ્ધો અને જૈનોથી વિરુદ્ધ દિશામાં. કોરાના એક જ માર્ગ પર તમને બંને દિશામાં ચાલતા યાત્રાળુઓ જોવા મળશે.

જૈનો આ પર્વતને અષ્ટાપદ તરીકે ઓળખે છે, જેનો અર્થ છે “આઠ પગથિયાં”.

5. માનસરોવર: મનનું સરોવર

માનસરોવર કૈલાસની દક્ષિણે લગભગ 4,600 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે, અને તેનો ઘેરાવો લગભગ 88 કિમી છે. હિંદુ પરંપરા કહે છે કે બ્રહ્માએ પોતાના મનથી તેનું સર્જન કર્યું, જેથી ઋષિઓ પર્વત પાસે સ્નાન અને પ્રાર્થના કરી શકે. બૌદ્ધો તેને એ સરોવર સાથે જોડે છે, જેમાં બુદ્ધના ગર્ભધારણ પહેલાં રાણી માયાને સ્નાન કરાવાયું હતું.

યાત્રાળુઓ માને છે કે તેના બરફ જેવા ઠંડા પાણીમાં સ્નાન કરવાથી અને તે પાણી પીવાથી અનેક જન્મોનાં પાપ ધોવાઈ જાય છે. મોટા ભાગના હિંદુ યાત્રાળુઓ વિધિપૂર્વક ડૂબકી લગાવે છે કે માથા પર પાણી રેડે છે, કિનારે પૂજા અને હવન કરે છે, અને બંધ બોટલોમાં પાણી ઘરે લઈ જાય છે. ઘણા લોકો પરોઢ પહેલાં જાગીને પાણીની પેલે પાર કૈલાસ પર પડતો પ્રકાશ જુએ છે.

તેની બાજુમાં રાક્ષસતાલ છે, રાવણ સાથે સંકળાયેલું ખારા પાણીનું સરોવર. ગંગા છુ નામની કુદરતી ધારા બંનેને જોડે છે. સૂર્ય જેવું ગોળ માનસરોવર તેજસ્વી સરોવર ગણાય છે, અને ચંદ્ર જેવું વળાંકવાળું રાક્ષસતાલ અંધકારમય. મોટા ભાગના યાત્રાળુઓ રોડ માર્ગે માનસરોવરની પરિક્રમા કરે છે અને તેના કોઈ એક ઘાટ પર સ્નાન કરે છે.

6. કોરા: પર્વતની પરિક્રમા

યાત્રાનું હૃદય કોરા છે, જેને હિંદુઓ પરિક્રમા કહે છે. તે કૈલાસની તળેટીની આસપાસ લગભગ 52 કિમીની પદયાત્રા છે, જે સામાન્ય રીતે ત્રણ દિવસમાં થાય છે. મોટા ભાગના યાત્રાળુઓ દારચેનથી શરૂ કરે છે, પહેલી રાત ઉત્તર મુખનું સૌથી નજીકનું દર્શન આપતા દિરાપુક પાસે વિતાવે છે, અને બીજા દિવસે લગભગ 5,630 મીટર ઊંચો ડોલ્મા લા પાસ પાર કરે છે.

હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન પરંપરામાં કોઈ પવિત્ર વસ્તુની પ્રદક્ષિણા કરતી વખતે તેને જમણી બાજુએ, એટલે કે આદરની બાજુએ રાખવામાં આવે છે. કોરા ધીમે ધીમે, પ્રાર્થના અને એકાગ્રતા સાથે કરવાની હોય છે, અને ઘણા તિબેટીઓ તેને એક જ લાંબા દિવસમાં કે અનેક અઠવાડિયાં સુધી સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરતાં કરતાં પૂરી કરે છે.

દારચેનમાં ઘોડા અને પોર્ટર ભાડે મળે છે. ખરો પડકાર ઊંચાઈ છે, તેથી પહેલાં શરીરને ઊંચાઈને અનુકૂળ થવા દો. અમારી કૈલાસ માનસરોવર ખર્ચ માર્ગદર્શિકા યાત્રાના આયોજનની વ્યવહારુ બાજુ સમજાવે છે.

7. કૈલાસ પર કોઈ કેમ ચઢતું નથી

કૈલાસની ઊંચાઈ લગભગ 6,638 મીટર છે, જે દર વર્ષે સર થતાં હિમાલયનાં ઘણાં શિખરો કરતાં ઓછી છે. તેના પર ક્યારેય કોઈ ચઢ્યું નથી, અને તેનું કારણ મુશ્કેલી નહીં, પણ શ્રદ્ધા છે.

ચારેય ધર્મો માટે શિખર દિવ્યતાનું આસન છે, અને તેના પર પગ મૂકવો ઘોર અપમાન ગણાય. 1926માં બ્રિટિશ સંશોધક હ્યુ રટલેજે ઉત્તર મુખનો અભ્યાસ કરીને તેને ચઢી ન શકાય તેવું ગણાવ્યું હતું. કહેવાય છે કે રાઇનહોલ્ડ મેસ્નરે 1980ના દાયકામાં તેની પવિત્રતાના આદર રૂપે તેના પર ચઢવાની તક જતી કરી હતી, અને 2001માં એક સ્પેનિશ ટીમને પરવાનગી નકારવામાં આવી હતી. હવે આ પર્વત પર ચઢવાની મનાઈ છે.

યાત્રાળુઓ આ પર્વતને જીતવાની નહીં, પણ પરિક્રમા કરવાની અને પૂજવાની વસ્તુ માને છે. 31° North તમારા માટે આ યાત્રાની વ્યવસ્થા કરી શકે છે, પણ યાત્રા પોતે પર્વતની આસપાસની ધીમી પદયાત્રા જ છે, અને શિખર દેવતાઓ માટે જ રહે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો