कैलास मानसरोवरचा अर्थ: पवित्र पर्वत आणि सरोवर

1. नावांचा अर्थ

कैलास हा शब्द संस्कृत कैलास या शब्दावरून आला आहे. अभ्यासक अनेकदा त्याचा संबंध स्फटिक या अर्थाच्या केलास या शब्दाशी जोडतात, आणि बर्फाखाली चमकणाऱ्या फिकट खडकाच्या या शिखराला ते शोभूनही दिसते. तिबेटी भाषेत या पर्वताला कांग रिनपोछे किंवा गांग रिनपोछे म्हणतात. कांग म्हणजे हिमशिखर आणि रिनपोछे म्हणजे मौल्यवान असा आदरार्थी शब्द, म्हणून या नावाचा अर्थ अनेकदा “हिमाचे मौल्यवान रत्न” असा सांगितला जातो.

मानसरोवर हा दोन संस्कृत शब्दांचा मिलाफ आहे: मानस म्हणजे मन, आणि सरोवर म्हणजे तलाव. म्हणजेच मनाचे सरोवर. तिबेटी भाषेत त्याला मफाम युमत्सो म्हणतात, ज्याचा अर्थ अनेकदा अजिंक्य किंवा अपराजित सरोवर असा केला जातो.

यात्रा म्हणजे पवित्र प्रवास. म्हणून कैलास मानसरोवर यात्रा म्हणजे उंच तिबेटी पठारावर शेजारी शेजारी असलेल्या पर्वताची आणि सरोवराची तीर्थयात्रा. रोमन लिपीत Mansarovar हे Manasarovar चे हिंदीतील प्रचलित स्पेलिंग आहे, आणि दोन्ही बरोबर आहेत.

2. हिंदू धर्मातील कैलास: शिवाचे निवासस्थान

हिंदूंसाठी कैलास हे शिवाचे निवासस्थान आहे. तिथे शिव पार्वतीसह गहन ध्यानात बसलेले असतात, आणि जवळच त्यांचे पुत्र गणेश व कार्तिकेय आणि नंदी असतात. अनेक ग्रंथ कैलासाला मेरू पर्वतही मानतात, म्हणजे विश्वाचा तो अक्ष ज्याभोवती सर्व लोक फिरतात.

एक अतिशय प्रिय कथा अशी आहे की राक्षसराज रावणाने कैलास उचलून नेण्याचा प्रयत्न केला. शिवाने पायाच्या एका बोटाने पर्वत खाली दाबला आणि रावण त्याखाली अडकला. रावणाने शिवाची स्तुती गायल्यावरच त्याला क्षमा मिळाली. हा प्रसंग वेरूळ आणि इतर अनेक मंदिरांत कोरलेला आहे.

शैव भक्तासाठी कैलासाचे दर्शन म्हणजे साक्षात शिवाचे दर्शन, आणि त्याची परिक्रमा म्हणजे यात्रेकरू करू शकेल अशी सर्वांत प्रभावी परिक्रमा.

3. बौद्ध धर्मातील कांग रिनपोछे

तिबेटी बौद्ध कांग रिनपोछेला चक्रसंवराचे निवासस्थान मानतात. चक्रसंवर, ज्यांना तिबेटीत देमचोक म्हणतात, हे ज्ञानप्राप्तीच्या आनंदाचे उग्र तांत्रिक रूप आहे, आणि त्यांच्यासोबत त्यांची सहचारिणी वज्रवाराही असते. हा पर्वत एक नैसर्गिक मंडल मानला जातो, आणि परिक्रमा मार्गावरील मठ त्याची पवित्र स्थाने दर्शवतात.

बौद्ध परंपरेतील सर्वांत प्रसिद्ध कथा म्हणजे पर्वतावरील अधिकारासाठी योगी मिलारेपा आणि बोन गुरू नारो बोनचुंग यांच्यातील स्पर्धा. अनेक कसोट्यांनंतर दोघांमध्ये शिखरापर्यंत पोहोचण्याची शर्यत लागली. नारो बोनचुंग पहाटे आपल्या ढोलावर बसून वर उडाले, पण मिलारेपा सूर्याच्या पहिल्या किरणावर स्वार होऊन आधी शिखरावर पोहोचले. त्यानंतर कैलासावर बौद्ध धर्म ही मुख्य परंपरा झाली, आणि जवळचे एक शिखर बोन अनुयायांना देण्यात आले.

बौद्धांसाठी परिक्रमा नकारात्मक कर्मांचे शुद्धीकरण करते. परंपरेनुसार एका परिक्रमेने एका जन्मातील दोष धुतले जातात, आणि 108 परिक्रमांनी याच जन्मात ज्ञानप्राप्ती होऊ शकते.

4. जैन धर्मातील अष्टापद आणि बोन धर्माचे हृदय

जैन या पर्वताला अष्टापद म्हणजे “आठ पायऱ्या” म्हणून ओळखतात. 24 तीर्थंकरांपैकी पहिले, ऋषभनाथ, ज्यांना आदिनाथ असेही म्हणतात, यांना तिथे निर्वाण, म्हणजे अंतिम मोक्ष, प्राप्त झाले अशी जैनांची श्रद्धा आहे. जैन ग्रंथांतील अष्टापद आणि आजचा कैलास एकच आहेत का, यावर काही अभ्यासकांत मतभेद आहेत, पण अनेक जैन यात्रेकरूंसाठी हे नाते गाढ श्रद्धेचा विषय आहे.

बोन हा तिबेटचा जुना धर्म आहे, तिबेटी बौद्ध धर्मापेक्षाही जुना. त्याचे अनुयायी या पर्वताला युंगद्रुंग गुत्सेग, म्हणजे नऊ मजली स्वस्तिक पर्वत, म्हणतात आणि आध्यात्मिक शक्तीचे पीठ म्हणून त्याची पूजा करतात. त्यांचे संस्थापक तोनपा शेनराब याच ठिकाणी पृथ्वीवर अवतरले असे मानले जाते. हा प्रदेश एकेकाळी बोन धर्माचे उगमस्थान असलेल्या प्राचीन झांग झुंग राज्याचे हृदय होता.

बोन यात्रेकरू पर्वताभोवती घड्याळाच्या उलट्या दिशेने, म्हणजे हिंदू, बौद्ध आणि जैनांच्या उलट दिशेने, परिक्रमा करतात. परिक्रमा मार्गावर एकाच वाटेवर दोन्ही दिशांनी चालणारे यात्रेकरू दिसतात.

जैन या पर्वताला अष्टापद म्हणजे “आठ पायऱ्या” म्हणून ओळखतात.

5. मानसरोवर: मनाचे सरोवर

मानसरोवर कैलासाच्या दक्षिणेला सुमारे 4,600 मीटर उंचीवर आहे, आणि त्याचा घेर सुमारे 88 किमी आहे. हिंदू परंपरेनुसार ब्रह्मदेवाने ते आपल्या मनातून निर्माण केले, जेणेकरून ऋषींना पर्वताशेजारी स्नान आणि प्रार्थना करता यावी. बौद्ध त्याचा संबंध त्या सरोवराशी जोडतात जिथे बुद्धांच्या गर्भधारणेपूर्वी राणी मायेला स्नान घालण्यात आले होते.

त्याच्या बर्फाळ पाण्यात स्नान केल्याने आणि ते पाणी प्यायल्याने अनेक जन्मांची पापे धुतली जातात, अशी यात्रेकरूंची श्रद्धा आहे. बहुतेक हिंदू यात्रेकरू विधिवत डुबकी घेतात किंवा डोक्यावर पाणी ओततात, काठावर पूजा आणि हवन करतात, आणि बंद बाटल्यांत ते पाणी घरी नेतात. अनेक जण पहाटेपूर्वी जागे राहून पाण्यापलीकडे कैलासावर पडणारा पहिला प्रकाश पाहतात.

त्याच्या शेजारी रावणाशी संबंधित राक्षसताल हे खारट सरोवर आहे. गंगा छू नावाचा नैसर्गिक प्रवाह दोन्हींना जोडतो. सूर्यासारखे गोल मानसरोवर तेजस्वी सरोवर मानले जाते, तर चंद्रासारखे वक्र राक्षसताल अंधारे. बहुतेक यात्रेकरू रस्त्याने मानसरोवराची प्रदक्षिणा करतात आणि त्याच्या एखाद्या घाटावर स्नान करतात.

6. परिक्रमा: पर्वताभोवती पायी फेरी

यात्रेचा गाभा म्हणजे कोरा, ज्याला हिंदू परिक्रमा म्हणतात. कैलासाच्या पायथ्याभोवती सुमारे 52 किमीची ही पायी फेरी साधारणपणे तीन दिवसांत पूर्ण होते. बहुतेक यात्रेकरू दारचेनहून सुरुवात करतात, पहिली रात्र दिरापुकजवळ घालवतात, जिथून उत्तर बाजूचे सर्वांत जवळून दर्शन होते, आणि दुसऱ्या दिवशी सुमारे 5,630 मीटर उंचीवरची डोल्मा ला खिंड ओलांडतात.

हिंदू, बौद्ध आणि जैन परंपरांत पवित्र वस्तूभोवती फिरताना ती आपल्या उजव्या बाजूला ठेवली जाते, कारण उजवी बाजू आदराची मानली जाते. परिक्रमा सावकाश, प्रार्थना आणि एकाग्रतेने करायची असते. अनेक तिबेटी ती एकाच लांब दिवसात पूर्ण करतात, तर काही जण अनेक आठवडे साष्टांग दंडवत घालत ती पूर्ण करतात.

दारचेनमध्ये घोडे आणि हमाल भाड्याने मिळतात. खरे आव्हान उंचीचे आहे, म्हणून आधी उंचीशी जुळवून घ्या. यात्रेच्या नियोजनाची व्यावहारिक बाजू आमच्या कैलास मानसरोवर खर्च मार्गदर्शकात सांगितली आहे.

7. कैलास कोणीही का चढत नाही

कैलासाची उंची सुमारे 6,638 मीटर आहे, म्हणजे दरवर्षी चढल्या जाणाऱ्या हिमालयातील अनेक शिखरांपेक्षा कमी. तरीही तो आजवर कधीच चढला गेलेला नाही, आणि याचे कारण अवघडपणा नसून श्रद्धा आहे.

चारही धर्मांसाठी शिखर हे दैवी आसन आहे, आणि त्यावर पाय ठेवणे हा मोठा अपराध ठरेल. 1926 मध्ये ब्रिटिश संशोधक ह्यू रटलेज यांनी उत्तर बाजूचा अभ्यास करून ती चढण्यास अशक्य असल्याचा निष्कर्ष काढला. 1980 च्या दशकात रेनहोल्ड मेसनर यांनी पर्वताच्या पावित्र्याचा आदर म्हणून तो चढण्याची संधी नाकारली असे सांगितले जाते, आणि 2001 मध्ये एका स्पॅनिश पथकाला परवानगी नाकारण्यात आली. आता या पर्वतावर चढाईला बंदी आहे.

यात्रेकरू या पर्वताकडे जिंकण्याची नव्हे, तर प्रदक्षिणा आणि पूजा करण्याची गोष्ट म्हणून पाहतात. 31° North तुमच्यासाठी यात्रेची व्यवस्था करू शकते, पण खरी यात्रा म्हणजे पर्वताभोवतीची सावकाश पायी फेरी, आणि शिखर देवांसाठीच राखून ठेवलेले.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न